فصول الحکمة؛ شرح فارسی بر منظومه(مبحث الهیات) - ذهنی تهرانی، سید محمد جواد - الصفحة ٤٣ - تقسيم افعال حقتعالى

است چون آنها يا از قبيل اعراض كمّيّه‌اند همچون معلوم در علم حساب و هندسه‌

و يا از سنخ اعراض كيفيّه بوده نظير معلوم در علم نحو و يا از قبيل حركات و افعال‌

است مثل معلوم در علم فيه و يا نظير اين مذكورات مانند معلوم در علم ميزان كه‌

معقولات ثانويّه است.

نقد مؤلّف بر مصنّف (ره)

مؤلف گويد:

البتّه اين شرافت غير قابل انكار است و لكن حقيقتا و ذاتا اين امور صفت‌

نفس معلوم است نه علم، پس اگر از غير طريق حكمت نيز بتوان بآنها رسيد از

قبيل رياضيات شرعيّه و حشر و نشر با روايات اهل اللّه سلام اللّه عليهم اجمعين‌

كه اين طريق حتّى از خطرات و مهلكات محتمله و يقينيّه در علم حكمت مبّرا و

بر كنار است الزام و اجبارى در سلوك طريق حكمى نيست بلكه بسا نسبت به‌

بعضى از افراد و بملاحظه برخى از ازمان منهى هم باشد بخلاف دو طريقى كه‌

ذكر شد.

قوله: افعاله المبدعة و المخترعة الخ:

تقسيم افعال حقتعالى‌

مؤلّف گويد:

افعال باريتعالى بچهار قسم تقسيم شده است:

اوّل: افعال ابداعى: و آن عبارت است از ايجاد چيزى كه نه مسبوق به‌

مادّه (هيولى) بوده و نه بمدّه (زمان) مانند ايجاد نفس وجود و عقول مجرّده.

دوّم: افعال اختراعى: و آن عبارتست از ايجاد چيزى كه مسبوق به مدّه‌

نباشد ولى مسبوق بمادّه باشد نظير ايجاد فلك.

و در فرق بين فلك و نجم گفته‌اند:

فلك كره ظلمانى را گفته و نجم عبارتست از كره نورانى.